Podział na głosy w chórze — sopran, alt, tenor, bas

Nowy chórzysta przychodzi na pierwszą próbę i słyszy pytanie: „Jakim głosem śpiewasz?”. Często nie wie, co odpowiedzieć. Tymczasem dobry podział na głosy decyduje o brzmieniu całego zespołu — od scholi parafialnej po chór koncertowy. W tym artykule wyjaśniamy, czym różnią się głosy chóralne, jak przydzielać do nich śpiewaków i co robić, gdy skład jest nierówny.

Cztery podstawowe głosy

Klasyczny chór mieszany śpiewa na cztery głosy, oznaczane skrótem SATB: sopran, alt, tenor i bas. Dwa pierwsze to głosy żeńskie (lub dziecięce), dwa ostatnie — męskie.

Podane skale są orientacyjne — w chórze amatorskim zwykle nie wykorzystuje się skrajnych dźwięków. Partię tenoru zapisuje się najczęściej w kluczu wiolinowym z ósemką pod spodem, co oznacza, że brzmi oktawę niżej niż zapis.

Przy większych składach głosy dzieli się dalej: sopran I i II, alt I i II, tenor I i II, bas I i II (lub baryton i bas). Mezzosopran i baryton jako osobne kategorie występują głównie w śpiewie solowym; w chórze zwykle trafiają odpowiednio do sopranu II lub altu I oraz do tenoru II lub basu I.

Skala to nie wszystko

Wielu śpiewaków potrafi zaśpiewać bardzo szeroki zakres dźwięków, ale nie każdy dźwięk brzmi u nich dobrze i wygodnie. Przy przydziale do głosu liczą się:

• tessytura — zakres, w którym głos brzmi swobodnie przez dłuższy czas, a nie tylko przez chwilę;
• barwa — jasna, „srebrna” barwa sugeruje sopran lub tenor, ciemna i pełna — alt lub bas;
• przejścia rejestrowe — miejsca, w których głos zmienia charakter; u różnych typów głosu leżą w różnych miejscach;
• umiejętności — osoba, która dobrze trzyma się swojej linii, poradzi sobie w altach nawet z wysoką barwą, a w sopranach nie musi „pilnować” melodii.

Jak samodzielnie sprawdzić zakres głosu, opisujemy w artykule zakres głosu — jak go zbadać.

Jak przydzielać śpiewaków — krótkie przesłuchanie

1. Rozśpiewanie — kilka prostych ćwiczeń, żeby głos się rozgrzał, a śpiewak oswoił ze stresem.
2. Skala w górę i w dół — na sylabie „ma” albo „no” od wygodnego dźwięku, półtonami, aż do granicy komfortu. Zapisz najwyższy i najniższy dźwięk, który brzmi swobodnie.
3. Fragment znanej pieśni w dwóch–trzech tonacjach — dyrygent słyszy, gdzie głos brzmi najlepiej.
4. Powtarzanie dźwięków i krótkich melodii — ocena słuchu i pamięci muzycznej.
5. Próba w sekcji — ostateczna decyzja często zapada dopiero po kilku próbach w danej grupie.

Gdy brakuje mężczyzn

Najczęstszy problem chórów i schol parafialnych to niedobór głosów męskich, zwłaszcza tenorów. Rozwiązania:

• opracowania na trzy głosy SAB (sopran, alt, baryton) — jedna męska linia zamiast dwóch;
• chór żeński lub dziecięcy (SSA, SA) z mężczyznami dublującymi bas oktawę niżej;
• niskie alty w partii tenoru — sprawdza się w prostszych utworach, jeśli tenor nie schodzi zbyt nisko;
• rekrutacja celowana — zaproszenie konkretnych osób, np. ojców dzieci ze scholi, do jednego projektu (kolędy, uroczystość parafialna).

Pomysły na pozyskiwanie śpiewaków i organizację pracy znajdziesz w artykule prowadzenie chóru — od rekrutacji do pierwszego koncertu.

Schola: unisono i drugi głos

Schola parafialna często śpiewa jednogłosowo (unisono), a drugi głos pojawia się w refrenach i ważniejszych pieśniach. Najprościej zacząć od drugiego głosu prowadzonego tercję niżej od melodii — słuchacz odbiera to jako naturalną harmonię. Jak krok po kroku wprowadzać wielogłos, opisujemy w tekście wielogłos w chórze i scholi. Przy śpiewach liturgicznych pamiętaj o udziale wiernych — część stałych śpiewów Mszy przeznaczona jest dla całego zgromadzenia (zobacz części stałe Mszy).

Ustawienie chóru

Sposób ustawienia głosów wpływa zarówno na brzmienie, jak i na pewność śpiewaków:

• w sekcjach (np. od lewej: soprany, alty, tenory, basy, albo soprany i alty z przodu, panowie z tyłu) — najbezpieczniejsze dla amatorów, bo każdy słyszy swój głos;
• z basami w środku — fundament harmonii słyszą wszyscy, co poprawia intonację;
• w kwartetach (mieszane) — śpiewacy różnych głosów stoją obok siebie; daje piękne, zlane brzmienie, ale wymaga samodzielnych i pewnych chórzystów.

W kościele z długim pogłosem warto ustawić chór bliżej siebie, w zwartym półkolu, i uważać na wyraźne podawanie tekstu (więcej w artykule dykcja w śpiewie).

Nauka partii w sekcjach

Gdy głosy są już przydzielone, najwięcej czasu oszczędza nauka partii osobno w sekcjach. Każda grupa uczy się swojej linii z pianinem albo z nagraniem, a dopiero potem wszystkie głosy łączą się w całość. Pomaga nagranie każdej partii osobno (np. telefonem przez dyrygenta lub akompaniatora) — chórzyści mogą ćwiczyć w domu, a próba idzie szybciej. W zapisie nutowym dobrze zaznaczyć kolorem wejścia swojego głosu, zwłaszcza w utworach, w których głosy wchodzą kolejno.

Równowaga sekcji

Idealny chór ma zrównoważone sekcje, ale w praktyce często jest 15 sopranów i 3 tenorów. Dyrygent może wtedy prosić liczniejsze sekcje o śpiewanie ciszej, a na nagraniach i koncertach wspomagać się mikrofonem przy słabszym głosie. Przy pracy nad brzmieniem całej grupy pomogą wskazówki z artykułu jak prowadzić próbę chóru oraz ćwiczenia z tekstu emisja głosu dla chórzystów.