Jak dobrać struny do gitary akustycznej i elektrycznej — grubości, materiały, brzmienie

Struny to najtańsza część gitary, a jednocześnie ta, która najszybciej zmienia jej brzmienie. Nowy komplet potrafi „otworzyć” instrument, a źle dobrany sprawi, że nawet dobra gitara będzie grała matowo, męczyła palce i rozstrajała się w połowie koncertu. W tym poradniku wyjaśniamy, czym różnią się struny do gitary akustycznej i elektrycznej, jak czytać oznaczenia grubości i jak dobrać komplet do stylu gry oraz do pracy w zespole.

Dlaczego struny mają tak duże znaczenie

Struna jest źródłem dźwięku — pudło rezonansowe albo przetwornik tylko go wzmacniają. Od struny zależy więc ilość wyższych tonów (czy gitara brzmi jasno, czy ciepło), wybrzmienie, głośność i to, jak łatwo docisnąć dźwięk do progu. W zespole ma to konkretne skutki: gitara z martwymi strunami „ginie” w miksie, a za twarde struny utrudniają szybkie zmiany akordów przez kilka godzin grania na weselu.

Przy wyborze strun warto pamiętać o trzech parametrach: grubości (kalibrze), materiale i rodzaju owijki. Każdy z nich wpływa na coś innego.

Grubość strun — co oznacza „10–46” i „12–53”

Komplety opisuje się grubością najcieńszej i najgrubszej struny w calach. Oznaczenie 10–46 znaczy, że struna E1 ma 0,010 cala, a E6 — 0,046 cala. Producenci nadają kompletom nazwy w rodzaju „light” czy „medium”, ale nazwy nie są ujednolicone, dlatego lepiej patrzeć na liczby.

Ogólna zasada jest prosta:

• cieńsze struny łatwiej docisnąć i podciągać (bendy), mniej bolą opuszki, ale brzmią lżej, ciszej i szybciej się rozstrajają przy mocnym uderzeniu;
• grubsze struny dają pełniejszy, głośniejszy dźwięk, dłuższe wybrzmienie i stabilniejszy strój, ale wymagają więcej siły i mogą męczyć lewą rękę.

Menzura i strój też zmieniają odczucie

Ten sam komplet może być na jednej gitarze miękki, a na drugiej twardy. Decyduje o tym menzura, czyli długość drgającej części struny. Gitary o krótszej menzurze (około 628 mm, typowe dla modeli w stylu Les Paul) przy tym samym stroju mają mniejszy naciąg niż gitary o menzurze około 648 mm (styl Stratocastera). Dlatego na krótszej menzurze często wybiera się struny o jeden rozmiar grubsze, a na dłuższej — cieńsze.

Podobnie działa strój. Obniżenie stroju o pół tonu (popularne u wokalistów, którym łatwiej śpiewać niżej) zmniejsza naciąg. Jeśli zespół gra cały repertuar o pół tonu niżej, warto rozważyć grubszy komplet. Więcej o dobieraniu wysokości piosenek do głosu znajdziesz w artykule o transponowaniu piosenek.

Materiały strun do gitary akustycznej

Struny akustyczne mają stalowy rdzeń i owijkę ze stopu miedzi. Od stopu zależy charakter brzmienia:

• Brąz 80/20 (właściwie mosiądz: 80% miedzi, 20% cynku) — bardzo jasny, „szklisty” dźwięk zaraz po założeniu. Dobrze przebija się w zespole, ale dość szybko traci blask.
• Brąz fosforowy — cieplejszy, bardziej zbalansowany, z wyraźnym środkiem pasma. Dłużej zachowuje brzmienie, dlatego jest najczęstszym wyborem na co dzień.
• Struny powlekane — owijka pokryta cienką warstwą polimeru. Są droższe, ale wolniej się brudzą i korodują, więc wytrzymują nawet kilka razy dłużej. Dobre dla osób, którym pocą się dłonie, i dla tych, którzy grają rzadko, a chcą mieć zawsze świeże brzmienie.
• Silk & steel — stalowy rdzeń z jedwabną lub nylonową warstwą pod owijką. Niski naciąg, miękkie, łagodne brzmienie; przydatne do fingerstyle i dla początkujących.

Materiały strun do gitary elektrycznej

W gitarze elektrycznej przetwornik reaguje na drgania stali, dlatego materiał owijki wpływa także na sygnał:

• Stal niklowana — standard. Uniwersalne, zrównoważone brzmienie, dobra trwałość.
• Czysty nikiel — cieplejszy, łagodniejszy dźwięk, ceniony w bluesie i rocku w stylu lat 60.
• Stal nierdzewna — najjaśniejsza i najbardziej odporna na korozję; bywa nieco szorstka pod palcami i szybciej zużywa progi.

Drugim parametrem jest owijka. Najpopularniejsza jest okrągła (roundwound) — jasna i wyrazista. Struny z owijką płaską (flatwound) są gładkie, nie „piszczą” przy przesuwaniu palców i mają ciepły, krótszy dźwięk, dlatego wybierają je gitarzyści jazzowi. W cięższych kompletach struna G bywa owijana — ułatwia to strojenie i intonację, ale utrudnia bendy.

Zmiana grubości to także regulacja gitary

Przejście na wyraźnie grubsze lub cieńsze struny zmienia siłę, z jaką struny ciągną gryf. Po takiej zmianie często trzeba wyregulować ugięcie gryfu prętem napinającym, wysokość strun nad progami i menzurę (intonację), a czasem poszerzyć nacięcia na siodełku. Jeśli po zmianie kompletu struny brzęczą albo akordy wyżej na gryfie fałszują, nie jest to wina strun, tylko braku regulacji. Przy pierwszej takiej zmianie warto oddać gitarę lutnikowi i poprosić o pokazanie, co zostało zrobione.

Kiedy wymieniać struny

Nie ma jednej daty ważności. Struny zużywają się od grania, potu i wilgoci. Sygnały, że czas na wymianę:

• dźwięk stał się głuchy i krótki, zniknęły wysokie tony;
• gitara trudniej trzyma strój, a akordy wyżej na gryfie zaczynają fałszować;
• na owijce widać przebarwienia lub rdzę, a pod palcami struna jest szorstka;
• w miejscach dociskania do progów pojawiły się wgniecenia.

Osoba grająca codziennie zwykle wymienia struny co kilka tygodni, a grająca raz w tygodniu — co 2–3 miesiące. Muzycy koncertujący często mają stały rytm, np. nowy komplet przed każdym ważnym występem.

Jak wymienić struny krok po kroku

1. Poluzuj i zdejmij stare struny. Przy okazji przetrzyj gryf i progi suchą ściereczką — to dobry moment na czyszczenie.
2. Zakładaj struny po kolei, od najgrubszej. W gitarze akustycznej wsuń kulkę struny do otworu w mostku i dociśnij kołkiem, pilnując, by kulka oparła się o płytkę pod mostkiem.
3. Zostaw zapas na nawinięcie: na strunach owijanych 2–3 zwoje na kołku, na cienkich nieco więcej, bo łatwiej się ślizgają.
4. Nawijaj tak, by struna schodziła w dół kołka — zwiększa to kąt na siodełku i poprawia stabilność stroju.
5. Nastrój, a następnie delikatnie rozciągnij każdą strunę, podciągając ją palcami wzdłuż gryfu. Nastrój ponownie i powtórz 2–3 razy.
6. Obetnij nadmiar strun i sprawdź strój tunerem. Jeśli nie masz pewności, jak robić to szybko i dokładnie, zajrzyj do poradnika o tunerze chromatycznym i strojeniu.

Struny w praktyce zespołowej

Pęknięta struna w połowie pierwszego tańca to klasyczna wpadka, ale łatwo się na nią przygotować. W futerale gitarzysty zespołu powinny być zawsze: zapasowy komplet tych samych strun, korbka do nawijania, obcinaczki i tuner. Wielu muzyków ma też drugą, nastrojoną gitarę na statywie — zmiana instrumentu trwa wtedy kilka sekund. Takie drobiazgi warto dopisać do listy, z której korzystacie przed wyjazdem — przykład znajdziesz w artykule checklista przed koncertem weselnym.

Warto też ujednolicić strój i tonacje w repertuarze. Jeśli gitarzysta gra część piosenek z kapodastrem, a część w obniżonym stroju, dobrze zapisać to przy każdym utworze w śpiewniku zespołu. Diagramy chwytów i transpozycję akordów sprawdzisz w naszym narzędziu akordy, a podstawowe chwyty omawia przewodnik po akordach gitarowych.

Na koniec rzecz, o której łatwo zapomnieć: wilgotność. Gitara akustyczna trzymana w przegrzanym mieszkaniu zimą wysycha, gryf się wygina, a struny zaczynają brzęczeć. O tym, jak chronić instrument w transporcie i przy zmianach temperatury, piszemy w tekście o ochronie sprzętu muzycznego.