Kapodaster — kiedy go używać i jak przeliczać chwyty

Wokalistka mówi: „ta piosenka jest dla mnie za nisko, zagrajmy o dwa półtony wyżej”. Gitarzysta bez kapodastra musi przeliczyć wszystkie akordy i zagrać je w nowych, często niewygodnych chwytach z barré. Z kapodastrem zakłada klamrę na drugi próg i gra dokładnie te same chwyty co wcześniej. Kapodaster to jedno z najprostszych i najbardziej przydatnych akcesoriów gitarzysty, ale żeby dobrze z niego korzystać w zespole, trzeba umieć przeliczać chwyty na akordy, które naprawdę brzmią.

Jak działa kapodaster

Kapodaster dociska wszystkie struny do wybranego progu i skraca ich drgającą część. Działa jak „przesunięte siodełko”: każdy próg podnosi brzmienie o pół tonu. Chwyty, które gitarzysta układa, pozostają takie same, ale brzmią wyżej.

Ważne rozróżnienie, które oszczędza wielu nieporozumień na próbach:

• chwyt (kształt) — to, co układa ręka, np. „chwyt G”;
• akord brzmiący — to, co słyszy publiczność i co gra reszta zespołu, np. A-dur przy kapodastrze na drugim progu.

Klawiszowiec i basista muszą znać akordy brzmiące. Gitarzysta myśli kształtami. Jeśli w śpiewniku zespołu nie jest jasno zapisane, które akordy są którymi, pomyłka jest kwestią czasu.

Tabela przeliczania chwytów

W tabeli używamy polskich nazw dźwięków: B oznacza dźwięk nazywany po angielsku B♭, a H — dźwięk o pół tonu wyższy.

Zasada jest prosta: do nazwy chwytu dodajesz tyle półtonów, ile wynosi numer progu. Typ akordu (dur, moll, septymowy) się nie zmienia — G7 z kapodastrem na drugim progu to A7.

Przeliczanie w drugą stronę: jaki próg wybrać

Częściej w zespole pojawia się odwrotne pytanie: piosenka jest w tonacji A, a gitarzysta chce grać wygodnymi chwytami. Wtedy:

1. Sprawdź, w jakiej tonacji brzmi piosenka (np. A-dur).
2. Wybierz rodzinę wygodnych chwytów, np. „chwyty z G” (G, C, D, Em) albo „chwyty z C” (C, F, G, Am).
3. Policz półtony od chwytu do tonacji: z G do A są dwa półtony — kapodaster na 2. progu. Z C do A jest 9 półtonów w górę — za wysoko, więc wybierasz inną rodzinę chwytów.

W praktyce większość gitarzystów korzysta z kilku „rodzin”: chwytów z G, C, D, E i A oraz molowych z Am i Em. Jeśli chcesz zrozumieć, dlaczego akordy jednej piosenki tworzą taką rodzinę, przeczytaj artykuł akordy diatoniczne. Samą zmianę tonacji całej piosenki opisujemy w tekście transponowanie piosenek.

Kiedy warto użyć kapodastra

• Dopasowanie do wokalisty — najczęstsze zastosowanie. Gitarzysta nie uczy się nowych chwytów, a tonacja pasuje do głosu.
• Unikanie barré — piosenka w tonacji B lub Es pełna jest chwytów barré. Z kapodastrem na 3. progu można ją zagrać chwytami z G lub C.
• Jaśniejsze brzmienie — chwyty na pustych strunach wyżej na gryfie brzmią dźwięcznie, „perliście”, co pasuje do ballad i piosenek akustycznych.
• Dwie gitary w zespole — jedna gra otwarte chwyty bez kapodastra, druga te same akordy z kapodastrem w innym układzie (np. chwyty z D na 5. progu zamiast G w pozycji otwartej). Brzmienie robi się pełniejsze, a gitary nie dublują się nawzajem.
• Charakterystyczne figury — niektóre partie gitarowe znanych utworów oryginalnie grane są z kapodastrem; bez niego trudno je odtworzyć.

Jak założyć kapodaster, żeby gitara nie fałszowała

1. Załóż kapodaster tuż za progiem (od strony główki), a nie na środku pola między progami ani na samym progu.
2. Ustaw go prostopadle do gryfu, równolegle do progów.
3. Dociśnij tylko tak mocno, jak to konieczne — zbyt silny nacisk przeciąga struny i podwyższa ich strój.
4. Po założeniu sprawdź strój tunerem. Kilka centów różnicy po założeniu kapodastra to norma — dostrój gitarę, nie zdejmując go. Więcej o szybkim strojeniu przeczytasz w artykule o tunerze chromatycznym.

Rodzaje kapodastrów:

• sprężynowy („spust”) — zakłada się go jedną ręką w sekundę; najwygodniejszy na scenie;
• śrubowy — pozwala ustawić siłę docisku, dzięki czemu mniej rozstraja gitarę;
• częściowy — dociska tylko część strun, co tworzy nietypowe brzmienia, bliskie strojeniom alternatywnym.

Pamiętaj, że gitary klasyczne mają płaską i szerszą podstrunnicę — potrzebują kapodastra o innym profilu niż gitary akustyczne i elektryczne. Na brzmienie wysoko na gryfie wpływają też struny; jeśli brzmią martwo, zajrzyj do poradnika jak dobrać struny do gitary.

Kapodaster a zapis w śpiewniku zespołu

Żeby uniknąć pomyłek, w śpiewniku zespołu przy każdej piosence z kapodastrem zapisz:

Dobrą praktyką jest zapisywanie w tekście akordów brzmiących, czyli tych, które grają klawisze i bas, a w nagłówku — informacji dla gitarzysty o progu i rodzinie chwytów. Wtedy jeden śpiewnik pasuje do całego zespołu. Przy zmianie tonacji w setliście przydadzą się też wskazówki z artykułu transpozycja w setliście, a diagramy chwytów i transpozycję sprawdzisz w narzędziu akordy.

Czego kapodaster nie zastąpi

Kapodaster przesuwa tonację tylko w górę. Jeśli piosenka jest dla wokalisty za wysoko, trzeba grać niższymi chwytami albo obniżyć strój gitary. Ma też ograniczenia brzmieniowe: powyżej 7. progu gitara akustyczna traci bas i zaczyna brzmieć cienko, a podstrunnica staje się ciasna. Wreszcie — kapodaster nie zwalnia z nauki akordów. Muzyk, który zna chwyty barré i rozumie budowę akordów, korzysta z kapodastra z wyboru, a nie z konieczności. Dobrym punktem wyjścia jest przewodnik po akordach gitarowych.