Akordeon dla początkujących — basy, miechowanie i pierwsze utwory

Akordeon to instrument, który potrafi zastąpić cały zespół: prawa ręka gra melodię, lewa — bas i akordy, a miech nadaje muzyce oddech i dynamikę. Nie dziwi więc, że od lat jest filarem polskich kapel weselnych, zespołów ludowych i biesiad. Dla początkującego może jednak wyglądać groźnie: dziesiątki guzików, ciężki miech, rejestry. W tym artykule pokazujemy, jak zacząć — akordeon dla początkujących krok po kroku: wybór instrumentu, basy, miechowanie i pierwsze akompaniamenty.

Jaki akordeon na początek

Akordeony różnią się przede wszystkim liczbą basów, czyli guzików po lewej stronie. Od tego zależy rozmiar, waga i możliwości instrumentu.

Drugi wybór to strona melodyczna: klawiszowa (jak pianino) albo guzikowa. W Polsce najczęściej spotyka się akordeony klawiszowe — łatwiej o nauczyciela i nuty. Akordeon guzikowy ma większą skalę na mniejszej przestrzeni, ale wymaga innej techniki.

Postawa i paski

• siedź na krawędzi krzesła, plecy proste, akordeon oparty na lewym udzie;
• paski naramienne wyreguluj tak, by instrument przylegał do klatki piersiowej, ale nie ograniczał oddechu;
• pasek lewej ręki (basowy) powinien trzymać dłoń stabilnie, a jednocześnie pozwalać swobodnie sięgać do wszystkich rzędów;
• prawa ręka luźna, nadgarstek w linii z przedramieniem, jak przy pianinie.

Na początku ćwicz na siedząco. Gra na stojąco, typowa w kapeli, przychodzi z czasem i wymaga dobrze dopasowanych pasków.

Basy — jak to działa

Większość akordeonów ma basy w układzie nazywanym Stradella. Guziki tworzą rzędy: patrząc od strony miechu, w pełnym instrumencie 120-basowym są to zwykle:

1. basy tercjowe (pomocnicze) — dźwięk o tercję wielką wyżej od basu podstawowego;
2. basy podstawowe — pojedyncze dźwięki basowe;
3. akordy durowe — jeden guzik daje cały akord;
4. akordy molowe;
5. akordy septymowe;
6. akordy zmniejszone.

W mniejszych instrumentach niektórych rzędów brakuje (np. zmniejszonych). Kolumny guzików ułożone są według koła kwintowego: sąsiad w górę od C to G, w dół — F. Dzięki temu najczęstsze akordy w tonacji (np. C, F, G) leżą obok siebie. Więcej o kole kwintowym przeczytasz w artykule koło kwintowe w praktyce.

Bas C jest zwykle oznaczony wgłębieniem lub wypukłością, by można go było znaleźć bez patrzenia. W wielu instrumentach oznaczone są też basy E i As. Lewa ręka nigdy nie widzi guzików — orientuje się wyłącznie dotykiem.

Miechowanie — oddech akordeonu

Miech to dla akordeonisty to samo, co smyczek dla skrzypka albo oddech dla śpiewaka. Od niego zależy głośność, akcenty i frazowanie.

• Zmieniaj kierunek na początku taktu lub frazy — zmiana w środku nuty albo frazy słychać jako przerwę.
• Równy nacisk — długie dźwięki powinny brzmieć równo; nierówny miech daje „falujący” dźwięk.
• Nie rozciągaj do końca — miech rozciągnięty maksymalnie traci kontrolę; zmieniaj kierunek wcześniej.
• Dynamika z miecha — głośniej to szybszy i mocniejszy ruch, ciszej — wolniejszy. Akcenty robi się krótkim „szarpnięciem” miecha.
• Przycisk powietrza — pozwala zamknąć miech bez grania, np. po zakończeniu utworu.

Ćwiczenie na początek: trzymaj jeden dźwięk w prawej ręce i rozciągaj miech przez cztery miary, potem ściskaj przez kolejne cztery, z metronomem. Słuchaj, czy dźwięk jest równy i czy zmiana kierunku jest niesłyszalna.

Rejestry

Rejestry to przełączniki nad klawiaturą (a w większych instrumentach także po stronie basowej), które włączają różne zestawy głosików. Dają barwę od ciemnej i miękkiej po jasną, „musette”, typową dla muzyki francuskiej i niektórych kapel weselnych. Na początek wybierz jeden rejestr i nie zmieniaj go podczas ćwiczeń — skup się na technice. Później eksperymentuj: zwrotka ciemniej, refren jaśniej.

Pierwszy akompaniament: polka i walc

Klasyczny akompaniament akordeonowy to układ bas – akord. Lewa ręka gra na zmianę guzik basowy (palec 3 lub 4) i guzik akordu (palec 2 lub 3).

Zmiana basu na kwintę (C → G) to jedna kolumna w górę w rzędzie basów podstawowych — sprawia, że akompaniament „idzie”, a nie stoi w miejscu. Tę samą zasadę stosują basiści — zobacz linie basowe od podstaw.

Gdy lewa ręka gra pewnie, dodaj prawą: najpierw prostą melodię znanej piosenki ludowej lub biesiadnej, potem akordy w prawej ręce do śpiewu. Pomysły na repertuar znajdziesz w artykule repertuar biesiadny.

Plan ćwiczeń na pierwsze tygodnie

1. 5 minut — miech: długie dźwięki z równym naciskiem, zmiany kierunku z metronomem.
2. 5 minut — orientacja w basach: znajdź C bez patrzenia, potem F i G, potem akordy durowe tych basów.
3. 5 minut — akompaniament: bas–akord w 2/4 i 3/4, przechodzenie między C, F i G.
4. 5–10 minut — utwór: prosta melodia z akompaniamentem, najpierw każdą ręką osobno.

Pracuj krótko i codziennie — tak, jak piszemy w artykule plan ćwiczeń na instrumencie. Metronom pomoże utrzymać równy rytm akompaniamentu (zobacz ćwiczenia z metronomem). Jeśli zaczynasz jako dorosły, przeczytaj też tekst nauka gry jako dorosły.

Akordeon w zespole

W kapeli akordeonista często gra rolę klawiszowca: akompaniuje, gra melodie i solówki. Gdy w składzie jest basista, warto ograniczyć basy w lewej ręce albo grać same akordy, by nie dublować linii basowej. W zespole folkowym akordeon prowadzi często melodię razem ze skrzypcami (zobacz kapela folkowa). Do grania z zespołem przydadzą się teksty z akordami ze śpiewnika — oznaczenia akordów odpowiadają guzikom basowym.