Starzejący się głos — jak śpiewać pięknie po 50. i 60. roku życia

W chórach parafialnych, zespołach śpiewaczych i kapelach śpiewa wiele osób po pięćdziesiątce, sześćdziesiątce i dalej. Niektóre zauważają, że głos nie jest już taki jak kiedyś: wysokie dźwięki przychodzą z trudem, pojawia się drżenie, a po dłuższej próbie gardło szybciej się męczy. To naturalne, bo głos z wiekiem zmienia się tak samo jak całe ciało. Dobra wiadomość jest taka, że regularny, mądry śpiew jest jednym z najlepszych sposobów na zachowanie sprawnego głosu. Wiele osób śpiewa pięknie do późnej starości. W tym artykule wyjaśniamy, co się zmienia i jak o głos dbać.

Co dzieje się z głosem z wiekiem

Zmiany przebiegają u każdej osoby inaczej i w różnym tempie, ale kilka zjawisk powtarza się często:

• fałdy głosowe tracą elastyczność — tkanki stają się cieńsze i mniej sprężyste, przez co trudniej o czyste, wysokie dźwięki i płynne przejścia;
• zmienia się wysokość głosu — u części osób głos się obniża, u innych podwyższa, zwykle w związku ze zmianami hormonalnymi i budową fałdów;
• słabnie oddech — mniejsza pojemność płuc i słabsze mięśnie oddechowe skracają frazy;
• pojawia się drżenie — nierówne wibrato lub chwiejność dźwięku, zwłaszcza w cichych fragmentach;
• głos szybciej się męczy — po długiej próbie czy mówieniu potrzebuje więcej czasu na regenerację;
• wysychają błony śluzowe — co sprzyja chrypce i uczuciu drapania.

Dużą rolę odgrywa też słuch. Gdy słyszymy gorzej, trudniej utrzymać czystą intonację. Warto co jakiś czas zbadać słuch i nie wstydzić się aparatu słuchowego, jeśli okaże się potrzebny (zobacz ochrona słuchu muzyka).

Śpiew jako trening

Mięśnie krtani, podobnie jak inne mięśnie, słabną nieużywane. Osoby, które regularnie śpiewają, zachowują zwykle sprawniejszy głos niż osoby, które przestały śpiewać. Śpiew wymaga pracy oddechu, postawy i koncentracji, więc jest też dobrym ćwiczeniem dla całego ciała i pamięci. Najważniejsza jest regularność: krótka rozgrzewka i śpiew kilka razy w tygodniu dają więcej niż jedna długa, męcząca próba raz w miesiącu. Grupy śpiewacze dla osób starszych łączą tę korzyść z radością wspólnego muzykowania (zobacz zespół seniorów i grupa śpiewacza 60+).

Rozgrzewka dopasowana do wieku

Z wiekiem głos potrzebuje dłuższego i łagodniejszego rozśpiewania. Zamiast od razu sięgać po wysokie dźwięki, warto zacząć od spokojnych ćwiczeń:

1. rozluźnienie ciała — kilka ruchów ramion, szyi i żuchwy, spokojne ziewnięcie;
2. oddech — powolny wdech nosem i długi wydech na „sss” lub „fff”;
3. mruczanki — „mmm” na wygodnej wysokości, potem glissanda w górę i w dół;
4. ćwiczenia z rurką — śpiew przez słomkę łagodnie uruchamia fałdy i zmniejsza wysiłek (zobacz ćwiczenia z rurką SOVT);
5. krótkie frazy na samogłoskach, zaczynając od środka skali i stopniowo rozszerzając zakres.

Rozgrzewka może trwać 10–15 minut. Dłuższa niż w młodości, ale za to głos odwdzięcza się większą swobodą. Więcej przykładów znajdziesz w artykule rozgrzewka wokalna.

Oddech i postawa

Ponieważ mięśnie oddechowe z wiekiem słabną, warto świadomie o nie dbać. Pomaga śpiew w pozycji stojącej lub siedzącej z wyprostowanymi plecami, bez opierania się o oparcie krzesła. Ćwiczenia oddechowe — powolne wydechy z oporem, liczenie na jednym wydechu, krótkie dynamiczne „ha” — wzmacniają przeponę i mięśnie brzucha. Przy dłuższych frazach lepiej zaplanować dodatkowy oddech niż dociągać frazę na resztkach powietrza, co wywołuje napięcie w gardle. Zasady opisujemy w artykule technika oddechowa w śpiewie. Ogólna aktywność fizyczna, na przykład spacery, pływanie czy gimnastyka, też wspiera oddech i głos.

Tonacja i repertuar

Śpiewanie w tonacjach z młodości często nie jest już wygodne. Nie ma w tym nic złego — zawodowi śpiewacy też z wiekiem zmieniają tonacje. Warto sprawdzić aktualny zakres głosu i dopasować do niego piosenki, obniżając je lub podwyższając tak, by najwyższe i najniższe dźwięki były osiągalne bez forsowania (zobacz zakres głosu — jak zbadać i tonacja dla wokalisty). W chórze czasem dobrze jest przejść do innego głosu, jeśli zakres się przesunął. Repertuar z wieloma długimi, wysokimi dźwiękami warto przeplatać spokojniejszymi utworami, żeby głos nie męczył się w czasie jednego występu.

Drżenie i wibrato

Z wiekiem wibrato bywa szersze i wolniejsze, a dźwięk mniej stabilny. Często wynika to ze słabszego podparcia oddechowego i napięcia, a nie tylko z samego wieku. Pomagają ćwiczenia na długich, cichych dźwiękach z równym wydechem, śpiew na samogłoskach z mruczanką oraz praca nad rozluźnieniem szyi i żuchwy. Warto nagrać się i posłuchać — czasem drżenie jest mniejsze, niż się wydaje. Jeśli pojawia się nagle, nasila się szybko lub towarzyszy mu drżenie rąk czy głowy, warto skonsultować to z lekarzem.

Nawodnienie i codzienne nawyki

Ponieważ błony śluzowe z wiekiem wysychają, nawodnienie jest szczególnie ważne. Pomaga picie wody regularnie przez cały dzień, nawilżacz powietrza w sezonie grzewczym i inhalacje z soli fizjologicznej. Wiele leków przyjmowanych przez osoby starsze, na przykład niektóre leki na ciśnienie, przeciwalergiczne czy moczopędne, może wysuszać głos — warto zapytać lekarza o ich wpływ, ale nigdy nie odstawiać leków na własną rękę. Szkodzą palenie, nadmiar alkoholu i krzyk w hałasie. Więcej w artykułach nawodnienie a głos, głos w sezonie grzewczym i refluks a głos.

Odpoczynek i regeneracja

Starszy głos potrzebuje więcej czasu na odpoczynek. Po długiej próbie czy występie dobrze jest dać mu kilka godzin spokoju: mniej mówić, nie podnosić głosu, napić się ciepłej wody. Próby warto planować z przerwami, a długie występy dzielić na krótsze części. Sen i ogólna kondycja mają wpływ na głos tak samo jak ćwiczenia (zobacz odpoczynek głosowy).

Głos mówiony też się liczy

Sposób mówienia na co dzień wpływa na głos śpiewany. Mówienie zbyt nisko, z „chrypką”, albo zbyt głośno i z napięciem męczy fałdy głosowe. Warto mówić na wygodnej wysokości, z dobrym podparciem oddechowym, i nie przekrzykiwać hałasu. Długie rozmowy przez telefon, mówienie w hałaśliwym miejscu czy prowadzenie zajęć przez wiele godzin to duże obciążenie, po którym głos potrzebuje odpoczynku. O związkach mowy i śpiewu piszemy w artykule głos mówiony a śpiewany.