Setlista pod tonacje — jak uniknąć przestrajania i męczenia wokalu

Po trzecim utworze trzeba przestroić gitarę do obniżonego stroju, po piątym założyć kapodaster na czwarty próg, po szóstym go zdjąć. Osoba śpiewająca zaczyna wieczór od trzech najwyższych piosenek w repertuarze, a o północy nie ma już głosu. Takie sytuacje to efekt setlisty, w której pominięto tonacje. Setlista pod tonacje to sposób układania kolejności utworów, który skraca przerwy, ułatwia przejścia i chroni głos. W tym artykule pokazujemy, jak ją zbudować.

Dlaczego tonacje mają znaczenie

Tonacja wpływa na trzy rzeczy w setliście. Po pierwsze na przejścia — utwory w tej samej lub pokrewnej tonacji łączą się płynnie, a odległe tonacje wymagają przerwy lub modulacji. Po drugie na sprawy techniczne — zmiana stroju gitary czy założenie kapodastra zajmuje czas. Po trzecie na głos — utwory w wysokich tonacjach męczą bardziej, a ich kolejność decyduje o tym, czy osoba śpiewająca dotrwa do końca w dobrej formie (zobacz tonacja dla wokalisty i tempa i tonacje w repertuarze).

Zapisz tonację każdego utworu

Pierwszym krokiem jest dokładna lista repertuaru z tonacjami — w wersji, w jakiej gra je zespół, a nie w oryginale. Przy każdym utworze warto zapisać:

• tonację i ewentualne modulacje w utworze;
• strój gitary i pozycję kapodastra;
• najwyższy i najniższy dźwięk wokalu;
• kto śpiewa, jeśli w zespole jest kilka głosów;
• tempo w BPM (zobacz tempo i BPM).

Takie dane najwygodniej trzymać w zespołowym śpiewniku lub aplikacji do setlist, gdzie można je sortować i filtrować (zobacz aplikacje do setlist).

Grupowanie utworów

Najprostszy sposób to układanie bloków z utworów w tej samej lub pokrewnej tonacji. Na przykład blok w G-dur, D-dur i e-moll, które dzielą wiele akordów, a potem blok w C-dur, F-dur i a-moll. Przejścia wewnątrz bloku są wtedy naturalne, a zmiana tonacji następuje między blokami, gdzie i tak jest chwila przerwy. Pokrewne tonacje to te, które sąsiadują w kole kwintowym lub są równoległe (zobacz tonacje pokrewne i koło kwintowe).

Stroje gitary i kapodaster

Zmiana stroju gitary to kilkadziesiąt sekund, a w hałasie sali czasem i dłużej. Kilka zasad:

• grupuj utwory w obniżonym stroju — zagraj je jeden po drugim;
• druga gitara — jeśli w repertuarze jest dużo utworów w innym stroju, warto mieć drugą gitarę przygotowaną wcześniej;
• kapodaster — zakładany szybko, ale warto planować utwory z kapodastrem na tym samym progu obok siebie;
• transpozycja zamiast przestrajania — czasem łatwiej zagrać utwór w innej tonacji niż zmieniać strój (zobacz transpozycja w setliście).

Podobna zasada dotyczy innych zmian technicznych: zmiany instrumentu, brzmień klawiszy czy efektów.

Głos przez cały wieczór

Najważniejszym powodem planowania tonacji jest głos. Kilka zasad, które pomagają osobie śpiewającej:

• rozgrzewka na początku — pierwsze utwory w średnim, wygodnym zakresie;
• wysokie utwory rozłożone — nie kilka najtrudniejszych pod rząd, ale przeplatane łatwiejszymi;
• najtrudniejsze w środku pierwszej części — gdy głos jest rozgrzany, ale jeszcze nie zmęczony;
• późną nocą łatwiejsze tonacje — utwory w niższym zakresie, mniej forsowne;
• podział między głosy — w zespole z kilkoma osobami śpiewającymi wysokie utwory warto dzielić.

Więcej o dbaniu o głos podczas długich występów w artykułach śpiew na weselu i dbanie o głos.

Przejścia między tonacjami

Gdy dwa utwory w odległych tonacjach muszą iść po sobie, można zastosować kilka sposobów. Najprostszy to przejście perkusyjne, które „zeruje” harmonię. Inny to krótka modulacja — na przykład zagranie dominanty nowej tonacji przed rozpoczęciem utworu. Można też dodać krótki pad klawiszy lub zapowiedź, która daje chwilę przerwy. Przejście z tonacji molowej do durowej i odwrotnie często brzmi naturalnie, jeśli tonacje są równoległe, na przykład a-moll i C-dur (zobacz przejścia między piosenkami i modulacja).

Wrażenie podnoszenia energii

Tonacje wpływają też na odczucie energii. Seria utworów, w której każda kolejna piosenka jest w tonacji o sekundę lub tercję wyżej, daje wrażenie rosnącego napięcia — podobnie jak modulacja w górę w ostatnim refrenie. To dobry sposób na budowanie kulminacji w bloku tanecznym. Z kolei przejście do niższej tonacji uspokaja i przygotowuje do ballady. Warto o tym pamiętać, planując łuk energii całego wieczoru (zobacz tworzenie setlisty).

Przykładowy blok

Przykładowy blok taneczny ułożony pod tonacje i głos:

1. utwór w G-dur, średni zakres, energiczny początek;
2. utwór w G-dur, podobne tempo, płynne przejście;
3. utwór w A-dur, nieco wyżej, rosnąca energia;
4. utwór w D-dur, wysoki refren — kulminacja bloku;
5. utwór w h-moll, niższy, spokojniejszy, przed przerwą lub balladą.

Gitara gra cały blok w standardowym stroju, z kapodastrem tylko w jednym utworze, a głos ma czas, by się rozgrzać przed najwyższym refrenem.

Tonacje a kilka osób śpiewających

W zespołach, w których śpiewa kilka osób, planowanie tonacji jest jeszcze ważniejsze. Każdy głos ma inny wygodny zakres, więc ta sama piosenka może wymagać innej tonacji w zależności od tego, kto ją śpiewa. Przy układaniu setlisty warto przeplatać utwory różnych osób, by każdy głos miał czas na odpoczynek. Dobrze jest też wiedzieć, które utwory mogą zaśpiewać zamiennie dwie osoby — przydaje się to, gdy jeden głos jest zmęczony albo ktoś nie może przyjść na występ. W notatkach do setlisty warto zapisać, kto śpiewa każdy utwór i w jakiej tonacji, a jeśli tonacja zmienia się w zależności od osoby — obie wersje. Pozwala to szybko dopasować setlistę do składu w danym dniu. Przy chórkach trzeba sprawdzić, czy harmonie wygodnie leżą dla wszystkich śpiewających (zobacz harmonizowanie głosów i zakres głosu).