Szanty i piosenki żeglarskie — repertuar i klimat

Wystarczy kilka pierwszych taktów, a cała sala zaczyna śpiewać refren i klaskać w rytm. Takiej reakcji publiczności zespoły często doświadczają przy szantach. W Polsce gatunek ten ma wyjątkowo silną pozycję: odbywają się liczne festiwale, działają dziesiątki zespołów, a pieśni żeglarskie śpiewa się przy ogniskach, na obozach, w tawernach i na festynach. Szanty to świetny materiał do wspólnego śpiewania, bo mają prostą budowę, wyraźny rytm i refreny, które każdy podchwyci po pierwszym razie. W tym artykule wyjaśniamy, skąd wzięły się szanty, jak je wykonywać i jak włączyć je do repertuaru zespołu.

Czym jest szanta

W ścisłym znaczeniu szanta to pieśń pracy marynarzy z czasów żaglowców, czyli głównie z XIX wieku. Śpiewano ją podczas ciężkich prac na pokładzie: wybierania lin, podnoszenia żagli, kręcenia kabestanem. Rytm pieśni pozwalał zgrać wysiłek całej załogi. Przodownik, nazywany szantymenem, śpiewał zwrotki, a załoga odpowiadała refrenem lub okrzykiem w momencie wspólnego ciągnięcia. W szerszym, potocznym znaczeniu szantami nazywa się dziś wszystkie piosenki o tematyce morskiej i żeglarskiej, także współczesne, pisane po polsku. Dla porządku rozróżnia się więc szanty tradycyjne i piosenki żeglarskie.

Rodzaje pieśni morskich

• Szanty fałowe — do wybierania lin, z wyraźnym akcentem na momenty wspólnego ciągnięcia.
• Szanty kabestanowe — do pracy przy kabestanie, o równym, marszowym rytmie i dłuższych refrenach.
• Pieśni kubryku — śpiewane w czasie wolnym, dla przyjemności: ballady, opowieści, piosenki o tęsknocie za domem.
• Współczesne piosenki żeglarskie — o żeglowaniu po jeziorach i morzach, o przyjaźni, wolności i przygodzie, pisane przez współczesnych autorów.

Wiele tradycyjnych szant ma angielskie korzenie i jest dziś w domenie publicznej, na przykład znana na całym świecie pieśń o pijanym żeglarzu. Współczesne piosenki żeglarskie są natomiast chronione prawem autorskim — warto o tym pamiętać przy nagraniach i publikacjach (zobacz prawa autorskie a covery).

Przodownik i chór

Charakterystyczną cechą szant jest forma pytanie–odpowiedź. Jedna osoba śpiewa zwrotkę, a wszyscy odpowiadają refrenem. To idealna forma do wspólnego śpiewania z publicznością: nikt nie musi znać zwrotek, wystarczy podchwycić refren. Przodownik powinien mieć mocny, wyraźny głos i dobry kontakt z publicznością. Często śpiewa się bez akompaniamentu lub z minimalnym, a liczy się energia i rytm. W zespole warto ustalić, kto przewodzi w poszczególnych pieśniach, i przygotować chórki na refreny, które później podchwyci publiczność (zobacz chórki i harmonie wokalne).

Instrumenty

Tradycyjne szanty śpiewano często bez instrumentów, ale współczesne zespoły szantowe korzystają z bogatego instrumentarium:

• gitara akustyczna — podstawa akompaniamentu, najczęściej bicie akordowe;
• akordeon lub harmonia — charakterystyczne brzmienie kojarzone z morzem i portem;
• banjo i mandolina — jasne, rytmiczne brzmienie;
• skrzypce i flet — melodie i wstawki instrumentalne w stylu irlandzkim;
• bęben ręczny, tamburyn, cajon — rytm, który porywa do wspólnego klaskania.

Kapela weselna może zagrać blok szantowy w swoim standardowym składzie — wystarczy brzmienie akordeonu na klawiszach i gitara akustyczna (zobacz brzmienia klawiszowca).

Harmonia i rytm

Szanty są zwykle proste harmonicznie: trzy–cztery akordy, często w tonacjach molowych, z charakterystycznymi zwrotami. Rytm bywa marszowy w metrum parzystym albo kołyszący w metrum 6/8, który przypomina falowanie statku (zobacz metrum 6/8 i 12/8). Wiele szant opiera się na skalach modalnych, na przykład doryckiej czy miksolidyjskiej, co nadaje im archaiczny, „morski” koloryt (zobacz skale modalne w muzyce). Prostota sprawia, że szanty łatwo opanować, ale dobra interpretacja wymaga energii i wyczucia rytmu.

Gdzie grać szanty

• imprezy nad wodą — w portach, na przystaniach, podczas regat i dni miasta nad jeziorem;
• festyny i dożynki — szanty łączą pokolenia i świetnie sprawdzają się do wspólnego śpiewania;
• ogniska i obozy — naturalne środowisko piosenek żeglarskich;
• wesela i imprezy okolicznościowe — blok szantowy jako urozmaicenie, szczególnie na weselach o tematyce marynistycznej lub gdy wśród gości są żeglarze;
• tawerny, puby, kluby — koncerty szantowe mają tam stałą publiczność;
• festiwale szantowe — w Polsce odbywa się ich wiele, a jednym z najstarszych jest krakowski festiwal piosenki żeglarskiej.

Jak przygotować blok szantowy

Blok szantowy na festynie czy weselu powinien trwać 15–30 minut i mieć dramaturgię:

1. mocny, znany utwór na otwarcie, który od razu porywa do śpiewania;
2. kilka szant z łatwymi refrenami, przy których wokalista uczy publiczność odpowiedzi;
3. jedna spokojniejsza ballada dla kontrastu;
4. szybkie, rytmiczne utwory z klaskaniem;
5. wielki finał, najlepiej z najbardziej znanym refrenem.

Pomaga krótka zapowiedź przed utworem i prosta instrukcja dla publiczności: „Ja śpiewam zwrotkę, a wy odpowiadacie…”. Teksty refrenów można wyświetlić na ekranie lub rozdać na kartkach. Więcej o blokach muzycznych w artykułach medleye i bloki muzyczne i repertuar biesiadny.

Szanty w zespole wokalnym i chórze

Szanty świetnie brzmią w opracowaniach na kilka głosów. Wiele zespołów szantowych to w istocie grupy wokalne, śpiewające a cappella z bogatymi harmoniami. Dla chóru czy scholi szanty mogą być przyjemnym urozmaiceniem repertuaru, a dla młodzieży — sposobem na zachęcenie do śpiewania. Wymagają jednak innego stylu niż pieśń kościelna: więcej energii, mocniejszego akcentu i swobody w interpretacji (zobacz repertuar chóru amatorskiego). Teksty z akordami najlepiej mieć w jednym miejscu, w zespołowym śpiewniku.

Interpretacja i energia

Szanty żyją energią wykonania. Nawet prosta pieśń zaśpiewana z przekonaniem, z wyraźnym rytmem i kontaktem z publicznością porywa salę. Warto pracować nad dynamiką: zwrotki spokojniej, refreny pełną mocą, czasem refren a cappella, z samym klaskaniem publiczności. Pomaga też opowiedzenie krótkiej historii przed utworem — skąd pochodzi pieśń, przy jakiej pracy ją śpiewano. Publiczność chętniej śpiewa, gdy rozumie, o czym jest piosenka.