Artykulacja — legato, staccato i akcenty w grze zespołowej

Dwa zespoły grają tę samą piosenkę, z tymi samymi akordami, w tym samym tempie. Jeden brzmi lekko i sprężyście, drugi ciężko i płasko. Często różnica nie leży w nutach, ale w tym, jak są zagrane: długo czy krótko, łącznie czy osobno, z akcentem czy bez. To właśnie artykulacja muzyczna — sposób wydobywania, łączenia i kończenia dźwięków. W tym artykule wyjaśniamy podstawowe rodzaje artykulacji, ich oznaczenia i znaczenie w grze zespołowej.

Czym jest artykulacja

Artykulacja to sposób, w jaki dźwięki są atakowane, trwają i kończą się, oraz jak łączą się ze sobą. Można ją porównać do mowy: te same słowa wypowiedziane płynnie, z przerwami, z naciskiem na niektóre sylaby lub szeptem mają inny wydźwięk. W muzyce artykulacja wpływa na charakter utworu, groove, czytelność frazy i brzmienie zespołu. Jest równie ważna jak wysokość dźwięków i rytm, choć często bywa pomijana na próbach (zobacz dynamika w muzyce).

Legato

Legato oznacza granie dźwięków w sposób płynny, połączony, bez przerw między nimi. W nutach zaznacza się je łukiem nad lub pod grupą nut. Na instrumentach smyczkowych legato oznacza granie kilku dźwięków na jednym pociągnięciu smyczka, na dętych — na jednym oddechu bez ponownego atakowania językiem, a na pianinie — przytrzymywanie klawisza aż do zagrania następnego. W śpiewie legato to prowadzenie głosu bez przerw między dźwiękami, z ciągłym strumieniem powietrza (zobacz technika oddechowa). Legato daje śpiewny, spokojny charakter i jest podstawą ballad, pieśni i melodii lirycznych.

Staccato

Staccato to granie dźwięków krótko, z wyraźnym odstępem między nimi. Oznacza się je kropką nad lub pod nutą. Nuta staccato trwa zwykle mniej więcej połowę swojej wartości, choć zależy to od stylu i tempa. Na gitarze staccato uzyskuje się, tłumiąc struny zaraz po zagraniu, na pianinie — szybko puszczając klawisz, na instrumentach dętych — krótkim atakiem językiem. Staccato daje lekkość, sprężystość i rytmiczność. W muzyce rozrywkowej krótkie akordy na gitarze i klawiszach budują groove, na przykład w funku, ska czy disco (zobacz groove).

Tenuto i portato

Tenuto, oznaczane poziomą kreską nad nutą, oznacza przytrzymanie dźwięku przez pełną wartość, czasem z lekkim podkreśleniem. Portato to połączenie łuku i kropek — dźwięki lekko oddzielone, ale nie tak krótkie jak w staccato. Te subtelniejsze oznaczenia pojawiają się częściej w muzyce klasycznej i chóralnej, ale ich znajomość pomaga też w aranżacjach rozrywkowych, gdy chcemy, by nuty brzmiały pełnie, ale nie były zlane.

Akcenty

Akcent to podkreślenie dźwięku, zwykle przez zagranie go głośniej lub z mocniejszym atakiem. Oznacza się go znakiem w kształcie poziomego daszka „>” nad lub pod nutą. Mocniejszy akcent, marcato, oznaczany pionowym daszkiem, daje jeszcze wyraźniejsze, ostrzejsze uderzenie. Akcenty nadają rytmowi kształt: w muzyce rozrywkowej często podkreśla się słabe miary lub synkopy, co daje energię i „pchanie” do przodu (zobacz synkopa i offbeat). Ważne, by akcenty były zagrane przez cały zespół razem — wtedy robią wrażenie. Gdy akcentuje tylko jeden instrument, łatwo o chaos.

Artykulacja na różnych instrumentach

• gitara — długość nut zależy od tłumienia lewą i prawą ręką; akordy grane krótko lub pozostawione do wybrzmienia dają zupełnie inny efekt (zobacz tłumienie strun);
• bas — długość nut i pauzy decydują o groove, a krótkie nuty dają lekkość (zobacz bas i stopa perkusji);
• klawisze — puszczenie klawisza i pedał sustain wpływają na legato i staccato; brzmienia organowe i padowe wymagają świadomego kończenia dźwięków;
• instrumenty dęte — atak językiem, oddech i sposób kończenia dźwięku;
• perkusja — akcenty, ghost notes i długość wybrzmienia talerzy, tłumienie ręką;
• śpiew — łączenie sylab, wyrazistość spółgłosek, sposób kończenia fraz.

Artykulacja w zespole

Najczęstszy problem w zespole to różna artykulacja tych samych miejsc. Gitara gra akordy krótko, klawisze długo, a bas jeszcze inaczej. Efekt jest nieczysty i niezgrany. Warto na próbie ustalić artykulację w kluczowych miejscach:

• czy akordy w zwrotce są krótkie, czy długie;
• gdzie są wspólne akcenty całego zespołu;
• jak kończymy frazy i utwór — razem, z ucięciem, czy z wybrzmieniem;
• jak długie są nuty w riffie granym unisono przez kilka instrumentów.

Pomaga zagranie fragmentu bardzo wolno, wspólne słuchanie oryginału i nagrywanie próby. Ustalenia warto zapisać w notatkach do piosenki (zobacz notatki do piosenek i ćwiczenie trudnych fragmentów).

Artykulacja w chórze

W chórze artykulacja dotyczy zarówno dźwięków, jak i tekstu. Wspólne zakończenie słowa, jednoczesne wymówienie spółgłosek i jednolite legato całego głosu decydują o tym, czy chór brzmi jak jeden instrument. Szczególnie ważne są spółgłoski na końcu wyrazów — gdy każdy wymawia je w innym momencie, powstaje szum. Osoba prowadząca chór powinna pokazywać nie tylko wejścia, ale też zakończenia i charakter artykulacji (zobacz synchronizacja głosów i dyrygowanie).

Jak ćwiczyć artykulację

1. zagraj gamę lub prosty motyw kolejno legato, staccato, z akcentami na różnych miarach;
2. zagraj fragment piosenki w dwóch wersjach — długimi i krótkimi nutami — i porównaj charakter;
3. ćwicz z metronomem, pilnując, by krótkie nuty były równe i kończyły się w tym samym miejscu;
4. nagrywaj się i słuchaj, czy artykulacja jest konsekwentna;
5. słuchaj nagrań w różnych stylach i zwracaj uwagę na długość nut, a nie tylko na melodię.

Artykulacja a styl muzyki

Każdy styl ma swoje typowe sposoby artykulacji. W muzyce barokowej dźwięki często są lekko oddzielone, a legato stosuje się oszczędnie. W romantyzmie dominuje śpiewne legato i długie frazy. W jazzie i swingu ważne są akcenty na słabych miarach i krótkie, „pchające” nuty na końcach fraz. W funku i disco krótkie, precyzyjne akordy gitary i klawiszy tworzą rytmiczny szkielet. W muzyce ludowej artykulacja bywa ostra i taneczna, z wyraźnymi akcentami. W balladach i muzyce kościelnej przeważa płynność i spokój. Grając cover, warto posłuchać oryginału nie tylko pod kątem akordów i melodii, ale właśnie artykulacji — często to ona decyduje o tym, czy wersja zespołu brzmi przekonująco. Dobrze jest przy każdym nowym utworze zadać sobie pytanie: które nuty są długie, które krótkie, gdzie są akcenty (zobacz interpretacja coveru).