Instrumentacja — który instrument gra co w zespole

Zespół gra piosenkę, wszyscy grają poprawnie, a jednak całość brzmi gęsto, mętnie i męcząco. Gitara gra pełne akordy w środku pasma, klawisze grają te same akordy w tym samym rejestrze, bas dubluje lewą rękę klawiszy, a wokal ginie. Problem nie leży w umiejętnościach, ale w instrumentacji. Instrumentacja zespołu to decyzja, który instrument gra co, w jakim rejestrze i w którym momencie. W tym artykule pokazujemy, jak o niej myśleć, by zespół brzmiał przejrzyście i pełnie.

Czym jest instrumentacja

Instrumentacja to sztuka przydzielania materiału muzycznego instrumentom. W orkiestrze to praca osoby komponującej lub aranżującej, która decyduje, czy melodię grają skrzypce, czy flet. W zespole rozrywkowym instrumentacja często powstaje spontanicznie na próbie, ale warto ją świadomie planować. Dobra instrumentacja wykorzystuje mocne strony każdego instrumentu i unika sytuacji, w której instrumenty sobie przeszkadzają (zobacz aranżacja piosenek i własne aranżacje).

Pasma częstotliwości

Każdy instrument zajmuje określony zakres wysokości, czyli pasmo. Gdy kilka instrumentów gra w tym samym paśmie, ich dźwięki się nakładają i maskują. Upraszczając:

• dół — bas i stopa perkusji, fundament harmonii i rytmu;
• dolny środek — lewa ręka klawiszy, niskie dźwięki gitary, niskie głosy;
• środek — akordy gitary i klawiszy, większość wokalu, werbel;
• wysoki środek — wyższe partie gitary, skrzypce, saksofon, wyższe głosy;
• góra — talerze, hi-hat, jasne brzmienia klawiszy, flet.

Najwięcej problemów pojawia się w środku, gdzie spotykają się wokal, gitary i klawisze. Dlatego warto rozdzielać tam role, a nie dublować.

Rola sekcji rytmicznej

Bas i perkusja tworzą fundament. Bas wyznacza harmonię w dole i razem ze stopą buduje groove, perkusja trzyma puls i dynamikę. W dobrej instrumentacji inne instrumenty nie „wchodzą” w dół: lewa ręka klawiszy nie gra niskich oktaw, gdy gra bas, a gitara nie gra pełnych akordów z basowymi dźwiękami na szóstej strunie, gdy bas ma ruchliwą linię (zobacz bas i stopa perkusji i lewa ręka na klawiszach).

Gitara i klawisze — dzielenie środka

Gitara i klawisze to dwa instrumenty harmoniczne, które najczęściej sobie przeszkadzają. Kilka sposobów, by się podzielić:

• różne rejestry — gitara w średnim, klawisze wyżej lub odwrotnie;
• różny rytm — gitara gra rytmiczne bicie, klawisze długie akordy lub pad;
• różne role — gitara akordy, klawisze melodia lub kontramelodia;
• na zmianę — w zwrotce gra jeden instrument, w refrenie dołącza drugi;
• różne brzmienia — przy klawiszach pianino w zwrotce, organy lub smyczki w refrenie.

Warto też korzystać z różnych przewrotów akordów, by instrumenty nie grały dokładnie tych samych dźwięków (zobacz klawisze w zespole i przewroty akordów).

Wokal na pierwszym planie

W muzyce wokalnej najważniejszy jest głos. Instrumentacja powinna mu robić miejsce: podczas śpiewu instrumenty grają ciszej, prościej i w innym rejestrze, a w przerwach między frazami mogą się „odezwać”. Melodyczne instrumenty, takie jak saksofon, skrzypce czy gitara prowadząca, najlepiej grać między frazami wokalu, a nie na nich. Chórki i drugie głosy też potrzebują miejsca w paśmie (zobacz chórki i partie dla chórku).

Faktura — gęstość brzmienia

Faktura to sposób, w jaki dźwięki są rozłożone w czasie i przestrzeni: gęsto czy rzadko, w długich czy krótkich wartościach, w wielu czy w niewielu głosach. Ta sama harmonia może brzmieć lekko, gdy gra ją kilka instrumentów w krótkich, rytmicznych akordach, albo ciężko, gdy wszyscy grają długie, pełne akordy. Zmiana faktury między zwrotką a refrenem to jeden z najprostszych sposobów na budowanie napięcia i dynamiki utworu (zobacz dynamiczny łuk aranżacji).

Mały skład

W duecie czy trio instrumentacja polega na tym, by niewiele instrumentów wypełniło całe pasmo. Gitara akustyczna może grać bas na niskich strunach i akordy na wyższych, klawisze — bas lewą ręką i akordy prawą. Wokal często pełni rolę melodii i ekspresji. W małym składzie ważna jest jasność: lepiej mniej dźwięków, ale wyraźnie, niż gęsto i chaotycznie (zobacz aranżacja na trio i mała kapela).

Duży skład

W dużym zespole, na przykład z sekcją dętą, skrzypcami, dwiema gitarami i klawiszami, łatwo o przeładowanie. Dobra instrumentacja wymaga wtedy dyscypliny: nie wszyscy grają przez cały czas, partie są zaplanowane, każdy instrument ma swój moment. Często wyznacza się instrumenty „tła” i „pierwszego planu” w każdej części utworu. Sekcja dęta może grać krótkie akcenty i riffy, skrzypce długie dźwięki, a gitary rytm (zobacz saksofon w zespole i skrzypce w zespole).

Instrumentacja w kościele i chórze

W zespole kościelnym czy scholi instrumentacja musi szczególnie dbać o czytelność śpiewu. Długi pogłos kościoła sprawia, że gęsta faktura zamienia się w szum. Lepiej mniej instrumentów, prostsze partie i wyraźny podział ról: organy lub klawisze jako fundament, gitara rytmiczna, ewentualnie flet czy skrzypce w wybranych miejscach (zobacz aranżacja pieśni kościelnej).

Typowe błędy

• wszyscy grają przez cały utwór, bez zmian faktury;
• gitara i klawisze grają te same akordy w tym samym rejestrze;
• lewa ręka klawiszy dubluje bas;
• instrumenty melodyczne grają na frazach wokalu;
• brak planu, kto gra w zwrotce, a kto w refrenie;
• zbyt głośne instrumenty zamiast lepszego podziału ról.

Dobrym ćwiczeniem jest zagranie utworu, w którym każdy instrument zaczyna od jednej prostej partii, a potem dopiero wspólnie decydujemy, co dodać (zobacz notatki do piosenek).