Smyczek i kalafonia — pielęgnacja i podstawy techniki

Pierwsze pociągnięcie smyczkiem po strunach nowych skrzypiec — i cisza. Żadnego dźwięku, tylko ciche szuranie. Wiele osób początkujących przeżywa taką chwilę, zanim dowie się, że włosie smyczka trzeba najpierw natrzeć kalafonią. Smyczek i kalafonia to elementy, o których często myśli się mniej niż o samym instrumencie, a mają ogromny wpływ na brzmienie i łatwość gry. W tym artykule wyjaśniamy, jak o nie dbać i jak zacząć prowadzić smyczek.

Budowa smyczka

Smyczek składa się z kilku części:

• pręt — sprężysty, wygięty, zwykle z drewna fernambukowego, brazylijskiego lub z włókna węglowego;
• włosie — najczęściej końskie, białe lub czarne, rzadziej syntetyczne;
• żabka — część przy dłoni, w której mocuje się włosie i która pozwala je naciągać;
• śruba — na końcu żabki, służy do naciągania i luzowania włosia;
• główka — przeciwny koniec pręta, gdzie mocowane jest włosie;
• owijka i skórka — przy żabce, chronią pręt i ułatwiają chwyt.

Jakość pręta decyduje o sprężystości i wyważeniu smyczka, a to wpływa na kontrolę dźwięku (zobacz skrzypce dla dorosłych).

Naciąganie i luzowanie włosia

Przed grą trzeba naciągnąć włosie, przekręcając śrubę zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Włosie powinno być na tyle napięte, by między nim a prętem w środkowej części smyczka zmieścił się mniej więcej ołówek. Pręt nie może się wyprostować ani tym bardziej wygiąć w drugą stronę. Zbyt mocno naciągnięte włosie utrudnia grę i może uszkodzić pręt. Po grze włosie trzeba zawsze poluzować, by pręt nie tracił sprężystości. To jeden z najważniejszych nawyków w pielęgnacji smyczka.

Czym jest kalafonia

Kalafonia to stała żywica, otrzymywana głównie z żywicy drzew iglastych. Natarta na włosie smyczka zwiększa jego tarcie o struny. Bez kalafonii włosie ślizga się po strunach i nie wprawia ich w drgania. Z kalafonią struny „chwytają” włosie, a ruch smyczka zamienia się w dźwięk. Kalafonia sprzedawana jest w kostkach, często w pudełkach lub w materiałowych pokrowcach.

Jak nakładać kalafonię

1. Naciągnij włosie smyczka do normalnego napięcia.
2. Przy nowej kalafonii lekko zarysuj jej powierzchnię, by zaczęła się ścierać.
3. Przesuwaj włosie po kalafonii wzdłuż całej długości smyczka, kilka razy w obie strony.
4. Nie przesadzaj — nadmiar kalafonii daje szorstki, chrapliwy dźwięk i biały pył na instrumencie.
5. Nowe włosie wymaga więcej kalafonii, potem wystarczy kilka pociągnięć przed każdą grą lub co kilka sesji.

Z czasem nabiera się wyczucia, ile kalafonii potrzeba — gdy dźwięk staje się słabszy i „ślizga się”, czas ją uzupełnić.

Rodzaje kalafonii

• jasna — twardsza, daje jaśniejszy, gładszy dźwięk; często polecana do skrzypiec i altówek, a także w ciepłym, wilgotnym klimacie;
• ciemna — miększa, bardziej lepka, daje mocniejszy „chwyt” i ciepły dźwięk; popularna przy wiolonczeli i w chłodnym, suchym klimacie;
• kalafonia do kontrabasu — bardzo miękka i lepka, przeznaczona do grubych strun;
• kalafonie z dodatkami — z metalami, na przykład złotem czy srebrem, które według producentów zmieniają brzmienie;
• kalafonie hipoalergiczne — dla osób uczulonych na pył kalafonii.

Wybór zależy od instrumentu, strun, klimatu i preferencji brzmieniowych. Warto spróbować kilku rodzajów i wybrać ten, który najlepiej odpowiada.

Czyszczenie instrumentu z kalafonii

Pył kalafonii osiada na strunach, podstrunnicy i płycie instrumentu. Jeśli nie jest usuwany, z czasem twardnieje i może uszkodzić lakier. Po każdej grze warto przetrzeć struny i płytę miękką, suchą ściereczką z mikrofibry. Do strun można używać specjalnych środków czyszczących, ale z ostrożnością — nigdy nie powinny one dotykać lakieru. Nie należy dotykać włosia palcami, bo tłuszcz ze skóry zmniejsza jego przyczepność.

Pielęgnacja smyczka

• zawsze luzuj włosie po grze;
• nie dotykaj włosia palcami;
• przechowuj smyczek w futerale, w przeznaczonym do tego uchwycie;
• chroń przed wysoką temperaturą i wilgocią — nie zostawiaj w nagrzanym samochodzie;
• nie odkładaj smyczka na krzesło czy pulpit, z którego może spaść;
• regularnie sprawdzaj, czy pręt jest prosty, patrząc wzdłuż niego.

Wymiana włosia

Włosie smyczka zużywa się — pojedyncze włosy pękają, a cała wiązka traci przyczepność. Przy regularnej grze włosie wymienia się zwykle raz na kilka miesięcy do roku, w zależności od intensywności gry. Znakiem, że czas na wymianę, jest dużo zerwanych włosów, słaby dźwięk mimo kalafonii i nierówne rozłożenie włosia. Pojedyncze zerwane włosy można delikatnie przyciąć nożyczkami przy końcu, nie wyrywając ich. Wymianę włosia wykonuje pracownia lutnicza (zobacz konserwacja instrumentów).

Trzymanie smyczka

Prawidłowe trzymanie smyczka to podstawa dobrego dźwięku. Kciuk jest lekko zgięty i opiera się o żabkę od spodu, palce układają się swobodnie na pręcie, a mały palec balansuje smyczek od góry. Dłoń powinna być rozluźniona, jakby trzymała coś delikatnego. Zbyt mocny chwyt powoduje napięcie, które przenosi się na dźwięk. Na początku warto ćwiczyć trzymanie smyczka bez instrumentu, na przykład z ołówkiem.

Podstawy prowadzenia smyczka

Smyczek prowadzi się prosto, równolegle do podstawka, w miejscu między podstawkiem a podstrunnicą. Na brzmienie wpływają trzy czynniki:

• nacisk — większy daje głośniejszy dźwięk, ale zbyt duży — zgrzyt;
• szybkość — szybszy ruch daje jaśniejszy, lżejszy dźwięk;
• miejsce styku — bliżej podstawka dźwięk jest jaśniejszy i głośniejszy, bliżej podstrunnicy — miększy.

Równowaga tych trzech czynników decyduje o jakości brzmienia. Na początku warto ćwiczyć długie dźwięki na pustych strunach, dbając o równy, czysty ton przez całą długość smyczka (zobacz intonacja na skrzypcach).

Smyczek w zespole folkowym i weselnym

W muzyce ludowej i weselnej technika smyczkowa bywa inna niż w klasycznej. Częste są krótkie, rytmiczne pociągnięcia, akcenty, dwudźwięki i charakterystyczne „szarpnięcia” smyczka. Kalafonia może być tu używana obficiej, by uzyskać mocniejszy, bardziej szorstki dźwięk. Warto słuchać tradycyjnych kapel i obserwować, jak prowadzą smyczek (zobacz skrzypce w zespole folkowym i weselnym).

Smyczek na lata — inwestycja

Wiele osób inwestuje w instrument, a smyczek traktuje jako dodatek. Tymczasem lepszy smyczek potrafi zmienić brzmienie i łatwość gry bardziej niż wymiana instrumentu na droższy. Dobry smyczek jest dobrze wyważony, sprężysty i równo prowadzi się po strunach. Przy zakupie warto przetestować kilka smyczków na własnym instrumencie, grając długie dźwięki, szybkie przebiegi i staccato. Smyczki z włókna węglowego są wytrzymałe i odporne na zmiany klimatu, co czyni je dobrym wyborem dla osób grających często poza domem.

Kalafonia a alergia

U niektórych osób pył kalafonii wywołuje reakcje alergiczne — kichanie, łzawienie oczu, podrażnienie skóry pod brodą. W takich przypadkach warto wypróbować kalafonie hipoalergiczne, nakładać mniejsze ilości, dokładnie czyścić instrument po grze i unikać wdychania pyłu przy nakładaniu. Przy nasilonych objawach dobrze jest skonsultować się z lekarzem (zobacz alergia a głos).

Smyczek a styl gry

Technika smyczkowa różni się w zależności od stylu. W muzyce klasycznej dąży się do równego, pełnego dźwięku i bogatej palety artykulacji: legato, detaché, staccato, spiccato. W muzyce folkowej i ludowej częste są krótkie, akcentowane pociągnięcia i rytmiczne wzory. W muzyce rozrywkowej smyczki często grają długie, ciepłe dźwięki w tle lub energiczne riffy. Warto poznawać różne techniki i dopasowywać je do repertuaru.