Ukulele — szybki start dla muzyka i nauczyciela

Ukulele w ostatnich latach przeżywa prawdziwy rozkwit. Gra się na nim w szkołach, na koloniach, w scholach i zespołach, na plaży i przy ognisku. To instrument, na którym w ciągu kilku dni można zagrać pierwsze piosenki, a jednocześnie dający przestrzeń na rozwój przez lata. Ukulele dla początkujących to świetny wybór zarówno dla dzieci, jak i dorosłych, a dla muzyków grających na innych instrumentach — szybki sposób na dodatkowe brzmienie w zespole. W tym artykule pokazujemy, jak zacząć.

Rodzaje ukulele

Ukulele występuje w kilku rozmiarach, które różnią się brzmieniem i wygodą gry:

• sopranowe — najmniejsze i najpopularniejsze, o jasnym, typowym brzmieniu;
• koncertowe — nieco większe, z szerszym gryfem, wygodniejsze dla dorosłych dłoni, o pełniejszym brzmieniu;
• tenorowe — jeszcze większe, o głębszym brzmieniu, popularne wśród osób grających solo;
• barytonowe — największe, strojone jak cztery najwyższe struny gitary, czyli D–G–H–E.

Na początek najczęściej wybiera się ukulele sopranowe lub koncertowe. Dla dorosłych z większymi dłońmi koncertowe bywa wygodniejsze.

Strój

Standardowy strój ukulele sopranowego, koncertowego i tenorowego to G–C–E–A, licząc od struny najbliżej twarzy. Charakterystyczne jest to, że struna G jest zwykle strojona wyżej niż C — to tak zwany strój reentrant, który daje ukulele jego typowe, jasne brzmienie. Istnieje też strój z niskim G, dający pełniejszy dół. Do strojenia najwygodniej używać stroika elektronicznego lub aplikacji. Nowe struny ukulele długo się rozciągają, więc w pierwszych dniach trzeba je często dostrajać (zobacz aplikacje dla muzyków).

Pierwsze akordy

Na ukulele wiele akordów wymaga tylko jednego lub dwóch palców, co bardzo ułatwia start. Na początek warto poznać:

• C-dur — jeden palec na trzecim progu najcieńszej struny A;
• a-moll — jeden palec na drugim progu struny G;
• F-dur — dwa palce: drugi próg struny G i pierwszy próg struny E;
• G-dur — trzy palce, nieco trudniejszy, ale bardzo ważny.

Z tymi czterema akordami można zagrać setki piosenek, bo układ C–G–a–F jest jednym z najpopularniejszych w muzyce (zobacz popularne progresje akordów). Diagramy akordów dla ukulele różnią się od gitarowych, więc trzeba korzystać z odpowiednich schematów (zobacz diagramy akordów).

Bicia i rytm

Ukulele gra się zwykle palcami prawej ręki, najczęściej palcem wskazującym w dół i w górę lub kciukiem. Podstawowe bicie to równe uderzenia w dół na każdą miarę. Następnie można przejść do bicia „dół, dół-góra, góra-dół-góra”, które pasuje do wielu piosenek. Ważne, by ręka poruszała się równo, jak wahadło, nawet jeśli nie każde uderzenie dotyka strun. Warto ćwiczyć z metronomem i licząc na głos (zobacz liczenie rytmu). Z czasem można uczyć się technik takich jak tłumienie strun dłonią, granie palcami pojedynczych dźwięków czy bicie z akcentami.

Pierwsze piosenki

Najlepszą motywacją są piosenki, które się lubi. Na początek dobrze sprawdzają się utwory z dwoma, trzema akordami w spokojnym tempie: piosenki dziecięce, harcerskie, kolędy, proste przeboje. Warto wybierać piosenki w tonacjach wygodnych dla ukulele, na przykład C-dur, G-dur, F-dur czy a-moll. W razie potrzeby można przetransponować utwór do łatwiejszej tonacji. Śpiewnik z akordami ułatwia znalezienie odpowiednich piosenek (zobacz śpiewnik i transponowanie).

Ukulele w nauczaniu

Ukulele jest świetnym instrumentem do nauki muzyki w szkole, przedszkolu czy na zajęciach w domu kultury. Jest tanie, lekkie, nieduże i nie wymaga dużej siły w palcach. Dzieci szybko osiągają pierwsze sukcesy, co bardzo motywuje. Na ukulele można uczyć akordów, rytmu, akompaniamentu do śpiewu i podstaw harmonii. Wiele osób uczących muzyki prowadzi zajęcia grupowe, w których cała klasa gra razem. Ważne jest częste strojenie instrumentów i proste, powtarzalne materiały (zobacz nauka gry dziecka i prywatne lekcje muzyki).

Ukulele w scholi i zespole

W scholi ukulele może towarzyszyć gitarze, dodając jasnego, wesołego brzmienia, zwłaszcza w radosnych pieśniach. W zespole akustycznym ukulele uzupełnia gitarę, bo gra w wyższym rejestrze i nie zajmuje tego samego pasma. Dobrze sprawdza się w duecie z gitarą, kontrabasem czy cajonem, na kameralnych weselach i przyjęciach. Ważne, by ukulele było nastrojone do innych instrumentów i nagłośnione, jeśli zespół gra głośniej (zobacz cajon w zespole i instrumentacja zespołu).

Wybór instrumentu

Przy zakupie pierwszego ukulele warto zwrócić uwagę na kilka rzeczy:

• czy trzyma strój — tanie instrumenty często mają słabe klucze;
• wysokość strun — zbyt wysoko nad gryfem utrudnia grę;
• czystość dźwięków — akordy na wyższych progach powinny brzmieć czysto;
• struny — dobrej jakości struny bardzo poprawiają brzmienie;
• pokrowiec i stroik — przydatne akcesoria na start.

Warto kupić instrument w sklepie muzycznym, gdzie można go sprawdzić, lub poprosić kogoś doświadczonego o pomoc.

Pierwszy miesiąc nauki

Przez pierwszy miesiąc wystarczy kilkanaście minut dziennie. W pierwszym tygodniu warto nauczyć się strojenia, trzymania instrumentu i akordów C-dur i a-moll, grając proste bicie w dół. W drugim tygodniu można dodać F-dur i bicie dół-góra, a także pierwszą piosenkę na dwa lub trzy akordy. W trzecim tygodniu przychodzi czas na G-dur, który wymaga trzech palców, i płynne zmiany między akordami. W czwartym tygodniu warto zagrać kilka piosenek od początku do końca, śpiewając przy tym, i nagrać się, żeby usłyszeć postępy. Najważniejsze są płynne zmiany akordów — lepiej grać wolniej, ale bez przerw między akordami, niż szybko z zatrzymaniami. Dobrym nawykiem jest też codzienne krótkie strojenie przed graniem, które z czasem uczy słuchu. Po miesiącu większość osób gra kilka piosenek i jest gotowa na kolejne akordy, na przykład D-dur, e-moll i akordy septymowe (zobacz plan ćwiczeń).